Η Αρτα πρωτεύουσα του Νομού Αρτας, είναι χτισμένη στην ίδια θέση που κατά την αρχαιότητα υπήρχε μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Ελλάδας, η Αμβρακία .

Δεν γνωρίζουμε ποιοί πρωτόχτισαν την Αμβρακία. Πάντως αρχαίοι συγγραφείς αποκαλούν την περιοχή της Αμβρακίας Δρυοπίδα. Οι σχετικοί με τους οικιστές της Αμβρακίας μύθοι προδίδουν πρόθεση προβολής δικαιωμάτων στην περιοχή.

Η Αμβρακία δεν έλαβε μέρος στον Τρωικό πόλεμο. Πιθανότατα είχε κατακτηθεί από τους Δωριείς, ενώ ο Τρωικός ήταν πόλεμος των Αχαιών. Οι Δωριείς έφτιαξαν τον στόλο τους στο μοιχό του Αμβρακικού κόλπου, με την ξυλεία απ' τα πλούσια δάση της περιοχής της Αμβρακίας.

Το τοπωνύμιο Αμβρακία οφείλεται κατά την μυθολογία στον Αμβρακία , γιο του Θεσπρωτού ή στην Αμβρακία, θυγατέρα του Μελανέα των Δρυόπων ή του Αυγείου της Ηλιδας ή του Φόρβαντα γιου του Ηλιου. Υπάρχει όμως και η άποψη πως το τοπωνύμιο ανταποκρίνεται στη εδαφομορφολογία της θέσης της Αμβρακίας, δηλαδή θέσης που από δω κι απ' εκεί (αμφί) έχει βραχώδεις ακτές (όχθες).

Το 625 π.Χ. εγκαταστάθηκαν στην Αμβρακία οι Κορίνθιοι - καλεσμένοι ίσως από τους παλιούς κατοίκους - με αρχηγό τους τον Γόργο, νόθο γιο του Κυψέλου, του τυράννου της Κορίνθου.

Η Αμβρακία με τους Κορίνθιους πια, γνώρισε μεγάλη οικονομική ακμή και στρατιωτικοναυτική ισχύ όπως προκύπτει από τα αρχαία κείμενα και τα αρχαιολογικά ευρήματα. Κατά τους Περσικούς πολέμους έλαβε μέρος με εφτά πλοία στη ναυμαχία της Σαλαμίνας και με πεντακόσιους οπλίτες στη μάχη των Πλαταιών.

Από το 625 π.Χ μέχρι την εποχή του Πύρρου, η Αμβρακία είχε κατά περιόδους τυραννικό, ολιγαρχικό - τιμοκρατικό ή δημοκρατικό πολίτευμα. Κατά μία άποψη, στην Αμβρακία δημιουργήθηκε το πρώτο δημοκρατικό καθεστώς μερικές δεκαετίες πριν απ' την δημοκρατία της Αθήνας.

Η Αμβρακία είχε ένα από τα τελειότερα πολεοδομικά συστήματα της αρχαιότητας, ονομαστά δε ήταν τα γυναικεία αμβρακιώτικα υποδήματα, γνωστά σ' όλη την Ελλάδα με το όνομα Αμβρακίδες.

Το 295 π.Χ. η Αμβρακία παραχωρήθηκε από τους Μακεδόνες στον Ηπειρώτη Πύρρο. Ο Πύρρος την έκανε πρωτεύουσα του Κράτους του κι απ΄αυτή εξορμούσε για τη λοιπή Ελλάδα και την Ιταλία. Ο Πύρρος γέμισε την Αμβρακία με μεγάλες οικοδομές, ναούς, αγάλματα,ζωγραφικούς πίνακες κ.λ.π.

Το 189π.Χ. κατέλαβαν την Αμβρακία οι Ρωμαίοι, ύστερα από σθεναρή αντίστασή της. Οι Ρωμαίοι την απογύμνωσαν από όλα της τα καλλιτεχνήματα, αργότερα δε (μετά το 31 π.Χ.) και από τον πληθυσμό της, που τον εγκατέστησαν στη Νικόπολη. Στην Αμβρακία έμεινε μικρός αριθμός κατοίκων.

Από την Αμβρακία διασώθηκαν ελάχιστα μνημεία, αρκετά όμως έργα τέχνης:

α) Στον δρόμο ενός ταφικού περιβόλου, στην ανατολική πλευρά της Ιερά Οδού της Αμβρακίας, διασώθηκε μια σημαντικότατη - για το είδος και τον τρόπο γραφής- επιγραφή του 6ου π.Χ.,

β) δίπλα στο σημερινό ναό του Αγ. Κωνσταντίνου αποκαλύφθηκε ένα θεατράκι - ίσως το μικρό θέατρο που μνημονεύει ο Διονύσιος Αλικαρνασσέας - με την ορχήστρα του και τέσσερις σειρές κερκίδων,

γ) κοντά στην πλατεία Κιλκίς διασώθηκε τμήμα του μεγάλου ναού του Πύθιου Απόλλωνα Σωτήρα - το μέχρι την ευθυντηρία τμήμα - διαστάσεων 20,75Χ44μ. Εκεί βρέθηκε και ανεπίγραφη στήλη με κείμενο συνθήκης καθορισμού ορίων μεταξύ Αμβρακίας και Χαράδρου,

δ) διασώθηκαν τμήματα του αρχαίου τείχους, που δείχνουν πως το τείχος ήταν επιβλητικό και επιμελημένης κατασκευής . Στο βορειοανατολικό τμήμα του επιχτίστηκε αργότερα το βυζαντινό κάστρο

 (13ος αιώνας) που είναι από τα ωραιότερα ελληνικά κάστρα και διασώζεται, με επισκευές των Τούρκων, σε άριστη κατάσταση,

ε) στα μουσεία της Αρτας, των Ιωαννίνων, της Αθήνας, της Ρώμης, του Λονδίνου, υπάρχουν αγάλματα, επιγραφές, κοσμήματα, νομίσματα, αγγεία, ειδώλια κ.λ.π. προερχόμενα από την Αμβρακία.

Οι Γότθοι, οι πειρατές και τελικά οι Βούλγαροι (10ος - 11ος αιώνας) κατέστρεψαν τη Νικόπολη όπου είχαν μεταφέρει τον πληθυσμό της Αμβρακίας οι Ρωμαίοι.  Αρκετοί κάτοικοι της έφτιαξαν νέες κατοικίες πάνω στα ερείπια της Αμβρακίας, βρίσκοντας για το χτίσιμό τους πρόχειρο οικοδομικό υλικό. Η νέα αυτή πόλη, πάνω στην αρχαία Αμβρακία, είναι η Αρτα. Πιθανότατα το όνομα της το οφείλει στους Ρωμαίους που κυριαρχούσαν επί αιώνες στην περιοχή.

Τον 11ο μ.Χ. αιώνα η Αρτα ήταν μια οργανωμένη και αξιόλογη πολιτεία, τέτοια, ώστε το 1204 ο Μιχαήλ Α' Δούκας Κομνηνάγγελος, ιδρυτής του Δεσποτάτου της Ηπείρου, την επέλεξε για πρωτεύουσα του κράτους του.

Το Δεσποτάτο εκτεινόταν από το Δυρράχιο μέχρι τη Ναύπακτο, αυξομειούμενο κατά περιόδους. Ο Δεσπότης Θεόδωρος κατέλαβε, για λίγο και τη Θεσσαλονίκη, όπου ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας. Κατά τον πρώτο αιώνα της ζωής του Δεσποτάτου, η Αρτα απόκτησε πολλές αξιόλογες εκκλησίες που σώζονται μέχρι σήμερα και μεγαλοπρεπή δημόσια κτίρια που δυστυχώς καταστράφηκαν.

Το 1449, ύστερα από συμφωνία, που εξασφάλιζε στους κατοίκους όρους αξιοπρεπούς διαβίωσης, η Αρτα παραδόθηκε στους Τούρκους.

Η τουρκοκρατία στην Άρτα κράτησε 432 χρόνια . Σ' αυτή τη μεγάλη και σκοτεινή περίοδο, η Αρτα ανέπτυξε μεγάλο εμπόριο με τις γύρω πόλεις και το εξωτερικό. Εγινε ένα από τα μεγαλύτερα ελληνικά εμπορικά κέντρα. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες ίδρυσαν στην Αρτα προξενεία τους. Παράλληλα με το εμπόριο, οι κάτοικοι της Αρτας μεριμνούσαν για τη διατήρηση των εθνικών και θρησκευτικών τους παραδόσεων και εθίμων και ενίσχυαν με τρόφιμα και ρουχισμό τους αγωνιστές των βουνών ( Σουλιώτες, κλέφτες κ.λ.π.). Από την Αρτα και την γύρω περιοχή της διακρίθηκαν πολλοί στα γράμματα και στ' άρματα, με ονομαστότερους τον Μάξιμο Γραικό (Μιχαήλ Τριβώλη), τον Νικόλαο Σκουφά, τον Γεώργιο Καραϊσκάκη κ.α.

(η φωτογραφία αριστερά μεγενθύνεται με κλικ πάνω της)

Στις 24 Ιουνίου 1881 οι Τούρκοι έφυγαν και η Αρτα ενώθηκε με τη λοιπή Ελλάδα.